Soms komt er iets op je pad waardoor zomaar een laatje in je geheugen opengaat. Een laatje waarvan je niet eens meer wist dat het bestond.
Dat gebeurde deze zomer, na een lezing die Rick Nieman en ik gaven in een fijne boekhandel in Haarlem. Er kwam iemand naar ons toe met een tas vol stereoglasdia’s van haar overgrootvader, en ineens moest ik weer denken aan de View-Master. Herinner je je die nog? Bijna ieder kind in de jaren zeventig had zo’n plastic kijker, met ronde schijfjes waarop je in kleur en in driedimensionaal effect naar dieren, treinen, Disneyfiguren of landschappen kon kijken. Je drukte het hendeltje in, hoorde een bevredigende klik en belandde telkens in een nieuwe wereld.
Ik dacht altijd dat de View-Master typisch speelgoed uit mijn jeugd was. Totdat we van Jolieke, lezeres van Ricks boek De goeroe en de baron en luisteraar van mijn podcast, een tas kregen met stereoglasdia’s en een antieke stereokijker. Een View-Master avant la lettre, maar dan mooier en geheimzinniger. Deze kijker dateerde uit de jaren twintig van de vorige eeuw. De doosjes met dia’s waren met de hand gedateerd: Ommen, 1926, 1927 en 1928.
Toen ik de beelden bekeek, herkende ik al snel de wereld van de Sterkampen: de grote bijeenkomsten die honderd jaar geleden plaatsvonden op landgoed Eerde, in de bossen bij Ommen. Door de stereokijker krijgen de foto’s letterlijk diepte. Je ziet niet alleen een verre tijd; je kunt er bijna in stappen.
Op de glazen plaatjes staan Krishnamurti en Annie Besant bij de opening van het Sterkamp. Maar ook heel alledaagse taferelen: mannen die zich bij de wasgelegenheid scheren. Juist die beelden zijn misschien wel het ontroerendst. Jolieke vond de dia’s op zolder. Ze waren gemaakt door haar overgrootvader. Bijna een eeuw lang lagen ze in doosjes te wachten, totdat ze onverwacht weer aansloten bij het verhaal waar Rick en ik al jaren mee bezig zijn.
Sinds de verschijning van het boek en de podcast over de goeroe en de baron is er veel gebeurd. Het boek beleefde al snel drie herdrukken. Mijn audiodocumentaire Zoektocht naar de goeroe en de baron, over de research naar dit waargebeurde verhaal, stond zelfs korte tijd op nummer 5 in Spotify’s Top 100 van best beluisterde podcasts. Rick en ik reizen inmiddels door het land om over het verhaal te vertellen: van Breda tot Groningen en alles daartussenin. Dat levert bijzondere ontmoetingen op, zoals die met Jolieke.
In Ommen krijgt deze geschiedenis inmiddels ook steeds meer een plaats in het publieke geheugen. We geven er geregeld lezingen, onder meer op kasteel Eerde, waar een groot deel van het verhaal zich afspeelt. De Sterkampen waren in feite een soort Lowlands avant la lettre: duizenden mensen uit binnen- en buitenland kwamen naar de bossen, verbleven in tenten, luisterden naar toespraken, ontmoetten elkaar, maakten muziek en discussieerden over de toekomst.
Dat beeld is minder vreemd dan het op het eerste gezicht lijkt. In de jaren twintig was de wereld volop in beweging. Na de verschrikkingen van de Eerste Wereldoorlog — toen nog de Grote Oorlog genoemd — en de Spaanse griep leefde bij veel mensen een sterk verlangen naar een betere, vreedzamere wereld. Oude zekerheden waren verdwenen. Techniek, wetenschap, politiek en maatschappelijke verhoudingen veranderden razendsnel. Tegelijkertijd was er hoop: misschien konden mensen leren om niet opnieuw in oorlog, angst en nationalisme te vervallen.
Die combinatie van onrust en idealisme herkennen we misschien opnieuw. Ook nu voelen veel mensen dat de wereld sneller verandert dan zij kunnen bijbenen: door oorlog en onzekerheid, klimaatverandering, verlies van koopkracht, culturele verschuivingen en kunstmatige intelligentie. AI roept niet alleen nieuwsgierigheid op, maar ook onzekerheid. Blijft mijn werk bestaan? Wordt het gemakkelijker, beter of juist overbodig?
Iemand die in de wereld van kunstmatige intelligentie werkt, zei eens tegen mij: „Alles met een bureaustoel moet vrezen voor zijn baan.” Een grappige formulering, maar ook een ongemakkelijke. Veel kantoorwerk bestaat uit taal, administratie, analyse, ordening en herhaling — precies de terreinen waarop AI snel terrein wint.
Nieuwe techniek, oude onrust
De angst van toen lijkt op die van nu. Niet omdat AI hetzelfde is als elektriciteit of de lopende band, maar omdat iedere grote technische verandering dezelfde ongemakkelijke vraag stelt: wat blijft er van ons over wanneer een machine een deel van ons werk kan doen?
Vanaf ongeveer 1900 volgden technologische ontwikkelingen elkaar in hoog tempo op. Elektriciteit veranderde de fabriek. Machines hoefden niet langer allemaal rond één centrale stoommachine te staan; productie kon anders worden ingericht, sneller en grootschaliger. De verbrandingsmotor bracht auto’s, vrachtwagens en tractoren. Dankzij treinen, trams, telefoons, radio en film konden mensen, goederen en informatie zich sneller verplaatsen dan ooit tevoren.
Maar traditionele vakmensen zagen hun positie veranderen. Automatische telefooncentrales vervingen bijvoorbeeld de telefonistes die gesprekken voorheen handmatig doorschakelden.
We moeten opnieuw nadenken over wat menselijke waarde eigenlijk is: authenticiteit, aandacht, vakmanschap, verbeelding, zorg, ervaring en het vermogen om werkelijk contact te maken. Juist in een tijd waarin steeds meer automatisch kan, groeit misschien de behoefte aan dingen die niet zomaar te automatiseren zijn: een goed gesprek, ambachtelijk brood, een foto die de werkelijkheid weergeeft, een verhaal dat je meeneemt naar een andere tijd.
En daar komt Krishnamurti toch weer om de hoek kijken. Hij bood geen snelle oplossing voor problemen. Hij zei eigenlijk: kijk zelf. Laat je niet leiden door angst en onzekerheid. Neem verantwoordelijkheid voor je eigen denken.
In Ommen krijgt het verhaal inmiddels ook een heel tastbare vorm, van klein tot groot. Een bakker bedacht er Krishnamurtibrood: heerlijk brood met Indiase kruiden. Van ieder brood gaat 1 euro naar Stichting Twee Vrienden, die dit jaar is opgericht. De stichting wil het bijzondere verhaal van baron Philip van Pallandt en Jiddu Krishnamurti zichtbaar maken voor een breed publiek.
Dat gebeurt dit najaar al, met een expositie in een karakteristiek oud pand naast landhuis Het Laar. Daar wordt het verhaal van de twee vrienden en van de Sterkampen verteld in woord, maar vooral in beeld.
Ook de stereofoto’s van Joliekes overgrootvader krijgen er een plek. Bijna een eeuw nadat ze in doosjes op zolder belandden, brengen ze bezoekers opnieuw heel dichtbij de wereld van de baron, de goeroe en de Sterkampen.
